Thursday, December 14, 2017

घाबरावे, पण कोणाला?

teesta setalvad to be probed के लिए इमेज परिणाम

काही वर्षापुर्वी एक गोष्ट वाचली होती. अमेरिकेच्या कुठल्या नाट्यगृहात अब्राहम लिंकन यांच्या जीवनावरील एक नाटकाचे अनेक प्रयोग सातत्याने चालले होते आणि त्यात लिंकन यांची भूमिका करणारा अभिनेता अप्रतिम अभिनय करीत होता. पण सतत तोच प्रयोग व अभिनय करताना तो भूमिकेच्या इतका आहारी गेला, की त्याला आपणच लिंकन असल्याचा भ्रम झाला होता. एका प्रयोगानंतर तो तशाच वेशभूषेत नाट्यगृहातून बाहेर पडला आणि लोक त्याच्याकडे चमत्कारीक दृष्टीने बघू लागले. पण त्याला अशा नजरांची वा प्रतिक्रीयांची अजिबात पर्वा नव्हती. तो लिंकन असल्याच्या थाटात वागत बोलत होता. अखेरीस रस्त्यावर खुप गडबड होऊ लागली म्हणून पोलिसांनी त्याला ताब्यात घेतले, तेव्हा त्याची बोबडी वळली. पोलिसांनी त्याची कसुन चौकशी केली आणि अखेरीस यांत्रिक तपासणीही केली. तर मजेची गोष्ट अशी उघडकीस आली, की यंत्रानेच त्याला लिंकन ठरवले होते. पोलिसांना घाबरून तो आपण लिंकन नसल्याचे सांगू लागला, तर यंत्राने दाखवले की तो खोटे बोलत आहे. त्याचे कारण असे होते, की त्याला मनोमन आपण लिंकन असल्याचे वाटत होते आणि पोलिसांच्या भयाने तो मनातले सत्य नाकारत होता. पुण्यात जुन्या काही पुरोगामी कलावंतांचा मेळा भरला होता आणि तिथे सतिश आळेकर या ज्येष्ठ नाटककाराने केलेल्या वक्तव्यामुळे ही गोष्ट आठवली. आळेकर, पुष्पा भावे अशी मंडळी मुळातच पुरोगामी पठडीतली आहेत. त्यामुळे त्यांनी आजवर जे काही भ्रम जगाला सांगितले त्यातून जग आता बाहेर पडले असले तरी त्या भ्रमातून बाहेर पडायला हीच मंडळी घाबरलेली आहेत. त्यामुळे त्यांना देशात ज्या विचारांचे सरकार आहे त्याची भिती वाटू लागली आहे. थोडक्यात खोटे बोलण्याची सवय लागल्याने त्यांना खरे बघायची वा ऐकायची भिती वाटू लागली असेल, तर नवल नाही.

योगायोग असा, की अलिकडेच निरंजन टकले नावाच्या पुरोगामी इसमाने एक लोणकढी थाप मारली आणि त्याचा खुप गवगवा अशा पुरोगामी टोळीने केला होता. त्याचा बुडबुडा फ़ुटला तरी यापैकी अनेकांना आपल्या थापा लोकांना पटल्या असल्याचे भ्रम होत असतील म्हणून काही बिघडत नाही. अशी वाह्यात बडबड किंवा लिखाण जीवावर उदार होऊन टकले यांनी केल्याचाही साक्षात्कार हरि नरके सारख्या दिवाळखोरांना झाला. त्यांना जीव धोक्यात घालणे आणि कुणाचे तरी पैशाचे पाकिट खिशात घालणे यातलाही फ़रक उमजत नसावा. मुद्दा इतकाच, की सत्य लोकांपासून लपवले जाते त्याला घाबरायचे असते. सत्याचा अपलाप होतो, त्यामुळे भयभीत व्हायला हवे. पण जे स्वत:च खोट्याचा व्यापार करतात, त्यांना खोट्यावर गदा येऊ लागली मग भय सतावू लागले तर नवल नाही. दोन दशकापुर्वी पुष्पा भावे रोज उठून न्यायालयाचे दार ठोठावत होत्या आणि सोबत शीला किणी नावाच्या महिलेला घेऊन जात होत्या. त्या महिलेचा पती रमेश किणी पुण्याच्या अलका टॉकीजमध्ये शंकास्पद रितीने मृतावस्थेत आढळला होता. तर त्याचा खुन व राज ठाकरे यांनीच केल्याचा शोध पुष्पा भावे यांनी लावला होता आणि तेच कोर्टात सिद्ध करण्यासाठी त्या उठसुट कोर्टात जात होत्या. अखेरीस सर्व प्रकारचे तपास होऊनही काही सिद्ध झाले नाही, तेव्हाही पुष्पा भावेंनी तेच नाटक रंगवल्यावर कोर्टाने त्यांना हाकलून लावले होते. पुढे शीला किणींचे काय झाले, त्याची दखलही भावेंना घ्यावीसे वाटले नाही. जोवर किणीच्या मुडद्याचे राजकीय भांडवल करून लोकांना शिवसेनेविषयी भयभीत करता येत होते, तोवरच शीला किणींचा उपयोग पुष्पा भावे यांनी करून घेतला आणि आपल्या जाज्वल्य पुरोगामीत्वाची साक्ष दिलेली होती. या लोकांना नेहमी सत्याची सतत भिती वाटत असते. त्याचा आणखी एक पुरावा आळेकर मुक्ताफ़ळे उधळत असतानाही समोर आलेला आहे. पण त्याची कुठे बातमीही आली नाही.

सहा डिसेंबर रोजी बाबरी पाडली गेली आणि त्याच दिवशी कोलकात्यात घाशीराम कोतवालचा प्रयोग असल्याचे आळेकर कौतुकाने आठवून सांगतात. यावर्षी त्या दिवशी त्या घटनेला पंचवीस वर्षे झाल्याचेही त्यांना आठवते. पण यावर्षी त्याच दिवशी सुप्रिम कोर्टाने एका विषयात निकाल दिला, त्याचा मागमूस कुठल्याही वर्तमानपत्रात दिसू नये, याची त्यांना भिती वाटलेली नाही. २००२ पासून गुजरात दंगलीचे भांडवल करून कोट्यवधी रुपयांची माया जमवणार्‍या तीस्ता सेटलवाड, यांच्या त्या धंद्यातील अफ़रातफ़रीची चौकशी करण्याचा मार्ग सुप्रिम कोर्टाने ६ डिसेंबरला एक निकाल देऊन मोकळा केला. मागल्या सात वर्षापासून ती चौकशी रोखून धरण्यात आली होती. गुजरात दंगल व अन्य प्रकरणात नरेंद्र मोदी व भाजपाच्या नेत्यांना खोट्या पुराव्यांच्या आधारे गोवण्याचा धंदा तीस्ताने मागली अनेक वर्षे चालविला होता. त्यात तिचा खास साथीदार असलेल्या रईस खान पठाण याने आपल्याच चौकशीची मागणी केली आहे. तीस्ताने आपल्याकडून खोटे साक्षीदार कसे बनवून घेतले त्याची त्याने कबुली दिलेली आहे. त्यानुसार कोर्ट व न्यायपालिकेच्या फ़सवणूकीचा तपास करण्याचा निर्देश अहमदाबादच्या सत्र न्यायालयाने दिलेला आहे. त्यानुसार नोंदण्यात आलेला गुन्हा व तपास रोखण्यासाठी तीस्ताने सतत न्यायालयातील डावपेच वापरले आणि ती चौकशी रोखून धरलेली होती. गुजरात हायकोर्टाने त्याला स्थगिती देण्यास नकार दिला आणि तीस्ताने सुप्रिम कोर्टात दाद मागितली होती. तिथे स्थगिती मिळवल्याने तीस्ता उजळमाथ्याने वावरत होती. आता ६ डिसेंबर रोजी तिचा स्थगितीचा अर्ज सुप्रिम कोर्टाने फ़ेटाळून लावल्याने तीस्ताच्या खोटेपणाची चौकशी व तपास करण्याचा मार्ग मोकळा झालेला आहे. मात्र त्या महत्वपुर्ण निकालाची बातमी देशातल्या कुठल्याही मुख्य वर्तमानपत्र वा वाहिनीने दिली नाही, दोन दिवसांनंतर टाईम्स नाऊवर ही बातमी शनिवारी झळकली.

ज्यांना भिती वाटते त्या लोकशाहीवादी लोकांना माध्यमांच्या या स्वयंघोषित गळचेपीची भिती वाटायला हवी. जेव्हा अविष्कार किंवा सत्यकथनाची गळचेपी होते, तेव्हा कलाकाराने बोलले पाहिजे असे आळेकर म्हणतात. त्यांना तीस्ताच्या विरोधातली बातमी देशातल्या प्रमुख माध्यमांनी दडपून टाकल्याची भिती अजिबात वाटलेली नाही. त्यांना भिती कसली वाटते आहे? तर अशा भामट्यांनी व भुरट्यांनी दडपून टाकलेल्या बातम्या व सत्येही उजेडात आणायची मोकळीक आजच्या कारभारात मिळालेली आहे. मागल्या पंधरा वर्षात कुठल्याही कारणास्तव तीस्ताने कोर्टात धाव घ्यावी आणि त्यात गुजरात सरकारच्या वा मोदींच्या विरोधात एक शब्द जरी उच्चारला गेला, तरी त्याची सर्व वाहिन्या व वर्तमानपत्रात मोठी बातमी होत असे. पण तीस्ताने उभारलेले हे खोटेपणाचे व खोट्या साक्षीपुराव्याचे मायाजाल उघडकीस येणार म्हटल्यावर सर्व माध्यमे चिडीचुप झाली आहेत. आपण आजवर दडपलेले सत्य जगासमोर येण्याने पुरोगामी भयभीत झाल्यास नवल नाही. म्हणून तर निरंजन टकले यांचा धडधडीत खोटारडेपणा प्रकाश बाळ यांनी जगासमोर कथन केल्याने नरके विचलीत होतात आणि सत्य समोर येण्याचा मार्ग सुप्रिम कोर्टाने खुला केल्यावर आळेकर आदी मंडळी भयभीत होऊन जातात. गुजरातच्या दंगलीत होरपळलेल्या अनेक गरीब मुस्लिमांना न्याय देण्याच्या नावाखाली खोटे साक्षीदार बनवण्यात आले आणि त्यांच्याकडून कोर्‍या कागदावर सह्या घेऊन वाटेल ते आरोप लिहून काढण्यात आल्याचा हा मामला आहे. त्याची वाच्यता कुठल्या इंग्रजी वा मराठी वर्तमानपत्रात नसावी, ही बाब कुठल्याही प्रामाणिक पत्रकार कलाकार वा बुद्धीमंतांना चिंतीत करून गेली पाहिजे. पण जे कोणी असे मिरवतात, तेच मुळात तोतया असले तर त्यांना आपले पाप चव्हाट्यावर येण्याच्या भितीने ग्रासले तर नवल नाही ना?

आपुलीच प्रतिभा भासे आपुलीच वैरी

मोदी वाजपेयी नाहित उलट तपासणी के लिए इमेज परिणाम

कोणीतरी तुमच्यासाठी सापळा लावलेला आहे आणि तो उधळून लावण्याच्या नादात, तुम्ही त्या सापळ्यात आरामात धावत आता घुसलात, तर त्याला शहाणपणा म्हणता येत नाही. गेल्या चार वर्षात नरेंद्र मोदी वा त्यांचा भाजपातील चमू अतिशय धुर्तपणे कॉग्रेस वा विरोधकांसाठी असेच सापळे लावत असतात आणि कॉग्रेससह त्यांचे बुद्धीमान पुरोगामी शहाणे त्या सापळ्यात धावतच जाऊन अडकतात, असा अनुभव आलेला आहे. मग तो कुठल्या निवडणूकीचा असो किंवा वादग्रस्त ठरलेल्या विषयाचा असो. हेच सातत्याने घडलेले असेल तर मणिशंकर अय्यर यांनी केलेली शिवीगाळ असो, किंवा त्यांच्या निवासस्थानी पाकिस्तानी नेत्यांशी झालेले कॉग्रेसी गुफ़्तगू असो. नुसत्या द्वेषाने प्रेरीत झालेला अतिशहाणा मणिशंकर अय्यर हा खरे तर मोदींचा सर्वात महत्वाचा मोहरा ठरलेला आहे. सध्या गाजत असलेल्या पाक व कॉग्रेसी संगनमताचा विषयही तपासून बघता येईल. सुरूवात कुठून झाली? ६ डिसेंबर रोजी कुठल्या एका वाहिनीला प्रतिक्रीया देताना मणिशंकर अय्यर यांनी मोदींना ‘नीच किसम का आदमी’ अशी शिवीगाळ केली. त्याच्या आदल्या दिवशी त्यांच्या घरी एक मेजवानी झाली व त्याला पाकिस्तानी राजदूतासह भारताचे माजी पंतप्रधान उपस्थित होते. ही बैठक गोपनीय असू शकत नाही. तिथे वाहतुक वळवण्यात आलेली होती, म्हणजेच पोलिसांनाही काही महत्वाच्या व्यक्ती तिथे जमणार असल्याची पुर्वकल्पना होती. त्याची माहिती गुप्तचरांमार्फ़त भारत सरकार व पर्यायाने मोदींपर्यंत गेलेली असणार. पण त्याचा ओझरताही उल्लेख कुठे मोदींनी केला नाही. उलट नंतरची ‘नीच’ घटना मात्र अगत्याने प्रचारसभेत वापरून घेतली. त्याच सभेत मोदी आदल्या रात्रीच्या छुप्या बैठक मेजवानीचा उल्लेख आरोप करू शकले असते. परंतु त्यांनी तसे केले नाही आणि त्याचाच एक सापळा बनवला.

पहिल्या दिवशी मोदींनी मणिशंकर अय्यर यांच्या शिव्याशापांना फ़ोडणी दिली आणि त्याचा खुलासा करताना राहुलसह कॉग्रेसच्या नाकी दम आला. अखेर तो दिवस मावळत असताना अमणिशंकर अय्यर यांची पक्षातून हाकालपट्टी करण्याची घोषणा कॉग्रेसला करावी लागली. थोडक्यात विषय इतका उलटला, की नुसते खुलासे करून भागत नव्हते, तर अय्यरना बाजूला सारावे लागले होते. मग दुसर्‍या दिवशी म्हणजे त्या गुप्त बैठकीला तीन दिवस उलटून गेल्यावर एक ब्रेकिंग न्युज पसरवण्यात आली. मणिशंकर अय्यर यांच्या घरात मेजवानी झाली व त्यात गुजरात विधानसभा निवडणूकीत मोदींना संपवण्याचे कारस्थान शिजल्याचा आरोप पुढे करण्यात आला. हेतू असा होता, की कॉग्रेसने तात्काळ त्याचा इन्कार करून टाकावा. झालेही तसेच! कॉग्रेसने माजी परराष्ट्र राज्यमंत्री आनंद शर्मा यांनी कॅमेरासमोर येऊन मणिशंकर यांच्या घरी अशी कुठलीही गुप्त बैठक कॉग्रेस व पाकिस्तानी यांच्यात झाल्याचा साफ़ इन्कार करून टाकला. उलट मोदी जनतेत अफ़वा पसरवित असल्याचा प्रत्यारोप शर्मा यांनी केला. वास्तविक तसा कुठलाही खुलासा करण्यापुर्वी शर्मा वा कॉग्रेसच्या अन्य नेत्यांनी अय्यर वा मनमोहन सिंग यांच्याशी संपर्क साधला असता, तर खुप बरे झाले असते. म्हणजे अशी बैठक झाली किंवा नाही, याची आधी पक्षातच खातरजमा होऊन गेली असती आणि इन्कार करण्यापेक्षा त्या बैठकीत काहीही देशविरोधी शिजलेले नाही, असे साफ़ सांगून टाकता आले असते. पण तितका संयम आजच्या कॉग्रेसी नेत्यांपाशी आहे कुठे? कशाचाही इन्कार वा कशालाही दुजोरा देण्यासाठी कॉग्रेसी नेते इतके उतावळे झालेले असतात, की त्यांना आपल्यासमोर सापळा लागलेला आहे याचेही भान नसते. परिणामी मोदी वा भाजपाने लावलेल्या सापळ्यात हे शहाणे अलगद येऊन अडकतात. शर्मा तसेच त्यात फ़सले.

रविवारी म्हणजे दहा तारखेला त्यांनी अय्यरच्या घरी मेजवानी बैठक झाल्याचा साफ़ इन्कार केला आणि त्याच बाबतीत सोमवारी अशी बैठक वा मेजवानी घेण्यासाठी सरकारच्या परवानगीची गरज काय, असा प्रतिप्रश्न केला. म्हणजे रविवारी शर्मा ज्याचा इन्कार करत होते, त्यालाच दुसर्‍या दिवशी दुजोरा देत होते. त्यालाही पर्याय कुठे होता? त्यांना दुजोरा द्यायला मोदींनी भाग पाडले नाही. त्या गुप्त बैठकीला हजर असलेल्या काही पाहुण्यांनीच जाहिर खुलासे केल्यावर शर्मा तोंडघशी पडले. जनरल दीपक कपूर, अशा काही उपस्थितांनी तिथे भारत-पाक संबंधावर चर्चा झाली. पण गुजरातविषयी कोणी काही बोलले नाही, असे जाहिर कथन केले. मग तिथे उपस्थित असलेल्या माजी पंतप्रधान मनमोहन सिंग यांना गप्प बसणे शक्य नव्हते. म्हणूनच त्यांनी मोदींना पत्र लिहून आपल्यावर गैरलागू आरोप केल्याची माफ़ी मागण्याची मागणी केली. पण त्याच पत्रातून अशी बैठक झाल्याची कबुली दिली गेली होती आणि आनंद शर्मा यांचे दात घशात गेले होते. राहिला मुद्दा अशा लपवाछपवीचा. ह्यात काही नवे नाही. डोकलामचा विषय गाजत असताना अकस्मात राहुल गांधी आपल्या घर कुटुंबकबिल्यासह चिनी दूतावासात गेलेले होते आणि त्यावर कोणीतरी प्रश्न उपस्थित केला. तेव्हाही अशीच फ़टफ़जिती झालेली होती. आधी कॉग्रेसतर्फ़े अशा भेटीचा साफ़ इन्कार करण्यात आला आणि पुढे चिनी राजदूतांनीच राहुल सोबत घेतलेला फ़ोटो सोशल माध्यमात टाकल्यावर कॉग्रेसची नाचक्की झालेली होती. याचा अर्थ इतकाच होतो, की कॉग्रेस पक्षात कुठला नेता काय करतो व कोणाकडे जाऊन काय दिवे लावतो, याचाही थांगपत्ता पक्षाच्या पदाधिकार्‍यांना नसतो आणि ते बिचारे पक्षाची अब्रु झाकण्यासाठी प्रत्येकवेळी बळीचे बकरे होत असतात. उंदरासारखे त्यांना सापळ्यात ओढून त्यांची तारांबळ उडवणे, हा आता मोदींसाठी खेळ होऊन बसला आहे.

साडेतीन वर्षापुर्वी लोकसभेच्या निवडणुका ऐन रंगात आलेल्या असताना एका प्रचारसभेत नरेंद्र मोदींनी असाच एक गौप्यस्फ़ोट केला होता. राष्ट्रसंघाच्या बैठकीसाठी जगभरचे नेते अमेरिकेत न्युयॉर्कला जमलेले होते आणि तेव्हा पाकिस्तानचे पंतप्रधान नवाज शरीफ़ यांनी काही निवडक पत्रकारांना चहापानासाठी आमंत्रित केले होते. तिथे त्यांनी भारताचे पंतप्रधान मनमोहन सिंग यांची ‘पाणवठ्यावर रडणारी बाई’ या शब्दात खिल्ली उडवली असा तो गौप्यस्फ़ोट होता. त्याविषयी भारतीय माध्यमात फ़ारशी चर्चा झाली नव्हती. पण पाकिस्तानी माध्यमे व वाहिन्यांवर चविष्ठ चर्चा रंगलेल्या होत्या. त्याचा उल्लेख करून मोदी आपल्या प्रचारसभेत म्हणाले, किमान तिथे हजर असलेल्या भारतीय पत्रकारांनी तरी निषेध म्हणून शरीफ़ यांच्या चहापानातून निघून यायला हवे होते. हे सांगताना मोदींनी कुठल्याही भारतीय पत्रकाराचे नाव घेतले नव्हते, की ओझरता उल्लेखही केलेला नव्हता. सहाजिकच तात्काळ भारतीय वाहिन्यांवर त्यावरून गदारोळ सुरू झाला. अपवाद होती एकमेव वाहिनी तिचे नाव आहे एनडीटीव्ही! त्याची तात्कालीन संपादक बरखा दत्त तणतणत कॅमेरासमोर हजर झाली आणि आपण त्या चहापानात नसल्याचे घसा कोरडा करून सांगू लागली. जर बरखा तिथे नव्हती तर तिला खुलासा देण्याची काय गरज होती? कारण मोदींनी तिचे नाव घेतलेले नव्हते. पण नंतर घेतले तर? त्यापुर्वीच बरखाला आपला खुलासा द्यावा लागला होता. कारण ती तिथे हजर होती. याला सापळा म्हणतात. पुढल्या काळात त्यांनी असे कित्येक सापळे कॉग्रेस व आपल्या विरोधकांसाठी लावलेले आणि त्यात हे सर्व विरोधक गुण्यागोविंदाने फ़सत राहिलेले आहेत. मग त्याच पठडीतले आनंद शर्मा वा आणखी कोणी पुरोगामी विचारवंत नेते फ़सत राहिले तर आश्चर्य कसले ना? सापळा असा असतो की आपुलीच प्रतिभा भासे आपुलीच वैरी.

Wednesday, December 13, 2017

अजितदादा, संभाळा बुवा!

Image result for ajit sharad pawar

मंगळवारी कधी नव्हे ते खुद्द शरद पवार नागपूरच्या ‘हल्ला बोल’ मोर्चात आघाडीवर होते आणि जोडीला खासदार सुप्रिया सुळेही पदर खोवून फ़डणवीस सरकारला इशारे व धमक्या देण्यात खुप पुढे होत्या. त्यातून भाजपा सरकार किती हादरले, हा भाग वेगळा! पण विरोधी पक्षात बसलेल्या राष्ट्रावादीच्या अनेक नेत्यांना धडकी भरलेली असेल. कारण साहेब व त्यांची कन्या इतक्या आवेशात येतात, त्यानंतर त्याचे परिणाम इतरांना भोगावे लागत असतात. योगायोग असा, की मोर्चाच्या दिवशीच राज्य सरकारने अजितदादा व सुनील तटकरे यांच्या विरोधात आजपर्यंत रोखून धरलेल्या कारवाईला हिरवा झेंडा दाखवलेला आहे आणि त्यानंतर दोघांसह काहीजणांच्या विरोधात एफ़ आय आर दाखल झालेले आहेत. त्यामुळेच इशारा मुख्यमंत्र्यांनी कोणाला दिला की पवारांनी मुख्यमंत्र्यांना दिला, याविषयी शंका घ्यायला जागा आहे. दोन वर्षापुर्वी अशीच काहीशी चमत्कारीक स्थिती होती. तेव्हाही पवार व कन्या आवेशात आलेले होते. याचे सर्वांनाच विस्मरण झालेले आहे काय? काही दिवसातच साहेब आणि त्यांची कन्या आवेश विसरून गेले. पण दिर्घकाळ लोटला तरी बिचारे छगन भुजबळ तुरूंगात खितपत पडलेले आहेत. त्यांचे कोणालाही स्मरण राहिलेले नाही. पण जेव्हा त्यांच्या विरोधात गुन्हा दाखल झाला व त्यांना अटक झाली, तेव्हा साहेब काय बोलले होते? सुप्रियाताईंनी कोणता इशारा दिला होता? कोणाला त्यापैकी काही आठवते काय? साहेब म्हणाले होते, आता मला कधी अटक होते त्याची प्रतिक्षा करतोय. सुप्रियाताई गर्जल्या होत्या, कितीही लोकांना पकडा तुरूंगात टाका, आम्ही घाबरत नाही. पुढे छगनभाऊ तुरूंगात गेले आणि ताई व साहेब आपापल्या कामात गर्क होऊन गेले. म्हणून हल्ला बोल मोर्चातल्या इशार्‍याची चिंता वाटते आहे. तो फ़डणवीसांना इशारा आहे की अजितदादा तटकरेंना दिलेला संकेत आहे?

सिंचन घोटाळा हा मागील आघाडी सरकारच्या कालखंडातील गाजलेला विषय आहे. त्याला तात्कालीन मुख्यमंत्री पृथ्वीराज चव्हाण यांनीही खतपाणी घातले आणि पुढे तपास करून श्वेतपत्रिकाही काढण्यात आलेली होती. त्यावर पडदा पाडण्यासाठी अजितदादांनी आपल्या पदाचा राजिनामाही दिला होता. तरीही ते प्रकरण संपले नव्हते आणि लाचलुचपत विभागाने त्याची तपासणी केलेली होती. त्यानंतर सत्तांतर झाले आणि दिर्घकाळ हा विभाग गुन्हा नोंदवण्यासाठी सरकारकडे पराअनगी मागून राहिला आहे. पण ती परवानगी मिळत नव्हती आणि अजितदादा व तटकरेंना जीवदान मिळालेले होते. त्यविषयी लोकांनी खुप प्रश्नही विचारून झाले आणि भुजबळांचा बळी देऊन साहेबांनी पुतण्याला वाचवले काय, अशीही टिका होत राहिली. पण पुढे काहीही होत नव्हते. आता अकस्मात त्याच विषयात गुन्हा दाखल झालेला असेल, तर मग सौदा संपलेला आहे काय आणि पुतण्याचाही बळी देण्याची साहेबांनी मानसिक तयारी केलेली आहे काय, असा प्रश्न पडणे स्वाभाविक आहे. त्यात किंचीतही तथ्य असेल तर हा अजितदादांसाठी धोक्याचा इशारा ठरतो. किंबहूना तिकडे दुर्लक्ष व्हावे म्हणून हल्ला बोलची गर्जना झालेली आहे काय? म्हणजे तिकडे फ़डणवीसांनी अजितदादांची गठडी वळायची आणि त्यात पक्षाला पडायची वेळ येऊ नये, म्हणून साहेबांनी हल्ला बोलचा गदारोळ उडवून द्यायचा; असा काही बेत शिजलेला होता काय? कारण तसेच झालेले आहे. वर्तमानपत्रात वा माध्यमात गुन्हा दाखल झाल्याची बातमी नगण्य आहे आणि साहेबांच्या इशार्‍याच्या मोठ्या बातम्या झळकलेल्या आहेत. त्यावर मोर्चात वा नंतरही साहेबांनी अवाक्षर उच्चारलेले नाही. म्हणून यात मिलीभगत वाटते. कालच्या मोर्चात अजितदादाही कुठे फ़ारसे झळकत नव्हते आणि त्यांच्यावरच सरकारची टांगली तलवार कोसळली आहे. पुढे काय व्हायचे? दादा संभाळा बुवा!

अशीच तक्रार भुजबळांच्या बाबतीत नोंदली गेली आणि नंतर त्यावर कारवाई सुरू झाली होती. त्यांना ताब्यात घेण्यात आले, तेव्हा खुप गर्जना झाल्या होत्या. साहेबांसह राष्ट्रवादी पक्षातर्फ़ेही आरोळ्या ठोकल्या गेल्या होत्या. पण कोर्टात वा अन्य लढाया भुजबळ एकाकी लढवत असून राजकीय आघाडीवर त्यांच्याच सहकारी व नेत्यांनी पाठ फ़िरवलेली आहे. हे भुजबळांच्या बाबतीत झाले, तर अजितदादांची काय स्थिती असेल? सुनील तटकरे यांच्या बाबतीत काय होईल? आज एफ़ आय आर दाखल झाला आहे. उद्या कारवाई सुरू होईल. त्यात आरंभी जबानीसाठी बोलावले जाते आणि नंतर ताब्यात घेतले जाते. पुढे आरोपपत्र दाखल होऊन खटला सुरू होतो. पण त्याला राजकीय शह दिला गेला नाही, तर सापळ्यात अडकलेला एकाकी पडत असतो. भुजबळांची तशीच स्थिती झालेली आहे. मागल्या दोन वर्षात राष्ट्रवादी पक्षातर्फ़े त्यांच्या न्यायासाठी वा मुक्तीसाठी कोणी चार शब्दही खर्च करण्याची तसदी घेतलेली नाही. पण त्यांना ताब्यात घेण्यात आले, तेव्हाची सुप्रियाताई व साहेबांची भाषा आठवून बघा. तोच आवेश आणि सूर दोघांनी मंगळवारी वेगळ्या विषयातून लावला. त्याचा इतिहास बघता अजितदादा एकटे पडणार असाच अर्थ काढला जाऊ शकतो. की सुप्रियाताईंसाठी चुलतभाऊ अडचण झाली असल्याने परस्पर त्याचा विषय निकालात निघण्यासाठी सरकारशी काही मिलीभगत झालेली आहे? त्यानुसार महागाई वा कर्जमाफ़ीसाठी पक्षाने आवाज उठवायचा आणि त्यात अजितदादांवर झालेल्या आरोप व गुन्ह्याचा विशय झाकोळून टाकायचा, असा काही बेत आहे काय? नाही तर इतक्या आवेशात बोलण्याची गरज काय होती? मागल्या खेपेस दादांनी राजिनामा दिला, तेव्हाही गुजरातमध्ये योजलेल्या राष्ट्रवादीच्या अधिवेशनात त्यांचे नाव कुठेही झळकत नव्हते. आताही पक्षातर्फ़े इतका मोठा मोर्चा निघालेला असताना दादांचे नावनिशाण कुठे नाही?

लाचलुचपत विभागाने दिर्घकाळ तपास करून जे अहवाल तयार केला, त्यात काही तथ्ये जरूर असणार आणि त्यात अजितदादा फ़सू शकतात. भुजबळ फ़सले तसेच दादाही कुठेतरी सापळ्यात अडकणार. घोटाळा किती कोटींचा आहे याला महत्व नसते, तर त्यात नियम व कायदाला बगल देऊन काही केलेले असल्यास संबंधित मंत्री नेता गोत्यात येऊ शकत असतो. अहवालाला दिर्घकाळ पुढील कारवाईपासून रोखण्यात आलेले होते. याचा अर्थच काही गंभीर गोष्टी सरकारच्या हाती लागलेल्या असून त्यात अजितदादा व तटकरे नेमके फ़सलेले असू शकतात. तर त्यांचा बळी देऊन मोकळे होण्याची राष्ट्रवादीने तयारी केलेली असू शकते. उपयोग संपला की कुणालाही उचलून उकिरड्यात फ़ेकून देण्याची पवारनिती नवी नाही. आजवर साहेबांनी अशा अनेक सहकारी व नेत्यांना खड्यासारखे बाजूला केलेले आहे. कालच्या जमान्यात सुशीलमुकार शिंदे वा आजच्या जमान्यात भुजबळ दत्ता मेघे अशी अनेक नावे सांगता येतील. पण तितक्या कठोरपणे साहेब पुतण्यालाही वार्‍यावर सोडतील काय? या प्रश्नाचे उत्तर सोपे नाही. पण वर्तनातूनही काही इशारे व संकेत मिळत असतात. राज्यात सत्तांतर झाल्यापासून तीन वर्षे दादा व तटकरेंना जीवदान मिळाले. सरकार जीवदान देते असे आरोप झालेले आहेत. मग आजच त्या गुन्हे नोंदण्याला कुठला मुहूर्त लाभला असाही प्रश्न येतो. त्याचे कुठले तर्कशुद्ध उत्तर मिळत नाही. म्हणून अजितदादांच्या भवितव्याची चिंता वाटते. त्यांचा भुजबळ होऊ घातला आहे काय? नसेल तर नेमक्या त्याच मुहूर्तावर साहेब आणि सुप्रियाताई इतक्या आवेशात कशाला बोलत असतील? दादा पक्षाच्या एकूण कामकाजातून बाजूला कशाला पडलेले आहेत? असहकार सरकारशी म्हणजे अजितदादांशीही असाच याचा अर्थ करावा काय? काही असो. अजितदादा व तटकरे यांनी आतापासून सावध रहाण्याची गरज आहे, हे नक्की!

राजकारणातले ‘लाज’कारण

pawar modi in baramati के लिए इमेज परिणाम

आपल्या वाढदिवसाचे निमीत्त साधून जाणता नेता शरद पवार यांनी मंगळवारी नागपूर येथील विधानसभेच्या अधिवेशनावर मोर्चा काढलेला होता. अर्थात आता एकट्याच्या बळावर काही करण्याइतके पवारसाहेब शक्तीशाली नेता राहिलेले नाहीत, की त्यांच्या पक्षापाशी तितके संख्याबळ राहिलेले नाही. जेव्हा अशी स्थिती येते तेव्हा साहेबांना पक्षाचा विसर पडतो आणि पुरोगामी विचारांचे स्मरण होत असते. सहाजिकच त्यांनी नागपूरच्या ‘हल्ला बोल’ मोर्चासाठी अशा तमाम लहानमोठ्या नगण्य पक्ष व संघटनांची मोट बांधली तर नवल नाही. अशा मोर्चात त्यांचेच प्रमुख भाषण झाले आणि त्यांनी जुन्या आवेशात फ़डणवीस सरकारला खुप दमदाटी केलेली आहे. नाव अर्थात शेतकर्‍यांचे कामगारांचे व गरीबांचे असले, तरी दुखणे पवारांचे व्यक्तीगत व पक्षीय स्वरूपाचेच आहे, शेतकर्‍यांनी सरकारशी असहकार पुकारावा असे म्हणत त्यांनी आपणही गांधीवादी असल्याचे दाखवून दिले. सरकारची देणी देऊ नका असे आवाहन त्यांनी शेतकर्‍यांना केलेले आहे. पण मुद्दा तशी देणी किती असतात आणि त्यावर सरकार किती विसंबून असते, असा आहे? दिर्घकाळ सत्तेतच बसलेल्या शरद पवारांना शेतकर्‍याच्या अशा असहकारावर सरकार नमून जाऊ शकत नाही, हे नेमके कळते. मग असल्या फ़ुसक्या धमक्या देऊन साहेब कोणाची दिशाभूल करीत आहेत? पण मुद्दा त्याही पलिकडला आहे. असल्या घोषणा व इशारे पवारांसाठी अजिबात नवे नाहीत. पण त्याच सभेत वा मोर्चात त्यांनी पंतप्रधान नरेंद्र मोदींना लाज वाटण्याचाही विषय आणला. इतर कोणाला कसली लाज वाटावी, याची एक लांबलचक यादीच साहेबांकडे सज्ज आहे. पण त्यापैकी कुठल्या बाबतीत आपणही लाज बाळगायला हवी, त्याची छाननी त्यांनी एकदा तरी करावी ना? मनमोहन सिंग यांच्यावर आरोप करायची मोदींना लाज वाटायला हवी आणि पवारांना कशाचीही लाज बाळगण्याचे कारण नाही काय?

नरसिंहराव यांच्या मंत्रीमंडळात पवार संरक्षणमंत्री होते आणि तेव्हा महाराष्ट्रात विरोधी पक्षाचा नेता म्हणून गोपिनाथ मुंडे कार्यरत होते. अशावेळी मुंडे यांनी पवारांवर अनेक गंभीर आरोपांची सरबत्ती केलेली होती. त्यापैकी किती आरोपाचा खुलासा साहेबांना देता आलेला होता? प्रत्येक वेळी असा विषय वा आरोप आला मग पवार पाठ फ़िरवून पुढे निघून गेलेले आहेत. फ़ार कशाला ते मुख्यमंत्री असताना त्यांनीच लोकसत्तेत ‘लोकापवादाला भ्यायचे कशाला’ असा सवाल करणारा लेखच लिहीलेला होता. त्याचा अर्थ काय होतो? लोकापवाद म्हणजे काय? लोकांमध्ये आपल्याविषयी काय बोलले जाते किंवा वदंता काय आहे, त्यावर आपली अब्रु लाज टिकून असते, यालाच पवारांनी त्या लेखातून छेद दिला होता. लोक काहीही बोलतात, म्हणून विचलीत होण्याचे कारण नाही. नेहरू गांधी यांनी आपल्या परीने शुचिर्भूत राजकारण केले असेल, पण आजच्या जमान्यात त्यांच्या इतके शुद्ध व पवित्र राजकारण कसे शक्य नाही, याचा पाढाच तेव्हा १९९४ सालात पवारांनी लोकसत्तेच्या लेखातून वाचला होता. मग आज त्यांची स्मृती त्यांना दगा देऊ लागली आहे काय? की त्यांच्या एकूण आकलनाचे निकष बदलून गेले आहेत? मुंडे वा खैरनार यांनी लाज वाटण्यासारखे अनेक आरोप त्यावेळी पवारांवर केलेले होते आणि त्यापैकी कशाचाही खुलासा साहेबांनी केलेला नव्हता. मग त्याची त्यांना लाज वाटली नव्हती की लाजेचे राजकारणात काहीही काम नाही, अशी त्यांची तेव्हा समजूत होती? कुणावर आरोप करताना सारासार बुद्धी वापरली जावी ही अपेक्षा चुकीची मानता येणार नाही. पण तो नियम एकट्या नरेंद्र मोदींना लागू शकत नाही. भारतीय राजकारणातल्या प्रत्येकाला लागू असला पाहिजे आणि त्यातून शरद पवारांनाही सवलत मिळता कामा नये. मग मोदींना लाज वाटण्यासाठी पवारांनी आपल्या कृतीतून लाज म्हणजे काय, त्याचा धडा घालून द्यायला नको काय?

मुंडे यांनी त्या काळात पवारांवर एक गंभीर आरोप केलेला होता. तेव्हा पवार संरक्षणमंत्री होते आणि त्यांच्या सेवेत असलेल्या संरक्षण खात्याच्या एका विमानाने मुंबईस आलेले होते. त्यांच्या विमानाला राजशिष्टाचाराची सवलत असल्याने त्याची झाडाझडती घेतली जात नव्हती. अशा विमानातून पवार कोणाला वाराणशीहून मुंबईला घेऊन आले होते? अनिल शर्मा नावाचे दोन शार्पशूटर त्यांच्या सोबत विमानातून मुंबईला आल्याचा मुंडे यांचा आरोप म्हणूनच गंभीर होता आणि पवारांनी त्याविषयी कधीही माफ़ी मागितली नाही. किंवा लाज वाटल्याचे कबुल केलेले नव्हते. आपल्या सोबत कोण होते वा कोण असतात, त्याची आपल्याला माहिती नव्हती, असे सांगून पवारांनी तेव्हा हात झटकले होते. अनिल शर्मा नावाची ही दुकली तेव्हा दाऊद टोळीचे शार्पशूटर म्हणून कुख्यात होती आणि त्यांना आपण सुरक्षित मुंबईत आणल्याबद्दल शरद पवार यांना काडीमात्र खेद नव्हता की खंत नव्हती. तात्कालीन महापौर आर आर सिंग आपल्या सोबत होते आणि त्यांच्यसोबत आणखी कोण होते, आपल्याला ठाऊक नसल्याचे सांगून वेळ मारून नेण्यात आली. त्यावरून तात्कालीन राजकारणात खुप काहूर माजले होते. ही अभिमानास्पद गोष्ट होती काय? अशा रितीने आपली जबाबदारी झटकणार्‍याने अन्य कोणाला लाजेचे धडे घालून देणे कितपत योग्य आहे? मनमोहन सिंग यांनी एका गैरलागू बैठकीला उपस्थित रहाण्याचा प्रमाद केला म्हणून मोदींनी त्यांच्याकडे बोट दाखवले आहे. माजी पंतप्रधान म्हणून आपल्या पदाची शान राखण्यात सिंग तोकडे पडत असतील तर आरोप करणार्‍यांचा दोष नसतो. आपली शान व मान कसा राखावा हे पवारांनी जरा माजी राष्ट्रपती प्रणबदा मुखर्जी यांच्याकडून शिकावे. राजदीप सरदेसाई या उथळ पत्रकाराने प्रश्नांची सरबत्ती केल्यावर प्रणबदांनी त्याला संभाळून बोल व वाग, असे तिथल्या तिथे सुनावले होते. मनमोहन यांना ते औचित्य पाळता आले आहे काय?

मणिशंकर अय्यर याच्यासारख्या अत्यंत उथळ व बेछूट नेत्याने आमंत्रित केलेल्या मेजवानीला मनमोहन हजेरी लावतात, तेव्हा तिथे येणार्‍या लोकांमुळे आपल्याच प्रतिमेला धक्का लागेल किंवा नाही, याचा विचार त्यांनी करायचा असतो. तसा त्यांनी केला असता तर सिंग त्या मेजवानीला गेले नसते की त्यांच्यावर कोणी आरोप करू शकला नसता. हे प्रकरण उघडकीस आल्यावर प्रथम मनमोहन सिंग यांनी जाहिर माफ़ी मागायला हवी व आपण देशाच्या अब्रुचे धिंडवडे उडवण्यास मदत केल्याची क्षमा मागायला हवी. शंकराच्या पिंडीवर विंचू चढलेला असेल तर त्याला मारण्यासाठी चप्पल वापरली म्हणजे पिंडीला कोणी चपलेने मारतो असे होत नाही. मनमोहन सिंग दगडाच्या पिंडीइतके बधीर व निर्जीव असतील, तर त्यांचा कुठला सन्मान वा अपमान असू शकत नाही. त्यांच्यासाठी अन्य कुणी गळा काढण्याचीही गरज नाही. ज्या व्यक्तीला देशाचा पंतप्रधान म्हणून आपली व्यक्तीगत प्रतिष्ठा कधी संभाळता आली नाही, त्याची अन्य कोणी प्रतिष्ठा राखण्याचा विषय कुठे येतो? पण पवारांना त्यांच्याविषयी आत्मियता वाटणे स्वाभाविक आहे. त्यांच्यावरही असे आजवर आरोप झालेत, त्या दुखण्यावरची खपली निघालेली असू शकते. निवृत्तीच्या वयात वासरात किती लुडबुडावे, यालाही मर्यादा असतात. अडवाणी केसरी होईपर्यंत प्रतिक्षा करण्याची लाज कोणाला वाटली पाहिजे? ज्याच्या हातून सत्कार घेतला, त्याला दोन दिवस उलटल्यावर बालीश मुख्यमंत्री संबोधण्याने आपण अगदीच बालीश ठरतो, हेही साहेबांना आजकाल उमजेनासे झाले आहे काय? मोदी बारामतीत आले असताना पवारांचे बोट धरून राजकारणात आलो म्हणाले. तेव्हा खुश झालेल्या पवारांना आज लाज वाटली पाहिजे. मोदी चुकले असतील, तर आपण कोणाला बोट पकडू दिले, त्याची तरी लाज वाटली पाहिजे की नाही? असे काही बोलून आपण आपल्याच अब्रुचे धिंडवडे काढतोय याचेही साहेबांना भान सुटलेले आहे काय?

Monday, December 11, 2017

मन की बात, जन की बात

EVMs के लिए इमेज परिणाम

हा लेख लिहायला बसलो असतानाच गुजरात विधानसभेच्या पहिल्या फ़ेरीचे मतदान चार दिवसांवर आलेले आहे आणि अखेरची मतचाचणी एका वाहिनीने सादर केलेली आहे. या ताज्या चाचणीनुसार गुजरातमध्ये कॉग्रेस आणि भाजपा यांना प्रत्येकी ४३ टक्के मते मिळण्याची शक्यता असून किंचीत फ़रकाने भाजपाला बहूमताची लक्ष्मणरेषा ओलांडणे शक्य होणार आहे. म्हणजेच काठावर बहूमत मिळवून भाजपा आपली सत्ता टिकवणार, असा त्या चाचणीचा निष्कर्ष आहे. अर्थात तोच मागल्या महिनाभर चाललेल्या गदारोळाशी जुळणारा असल्याने बहुतांश बातमीदार व राजकीय अभ्यासकांना पटून जाणारा असा आकडा आहे. पण मागल्या तीनचार वर्षातल्या अशा चाचण्या वा त्यांची भाकिते बघितली, तर हल्ली कोणी फ़ारसा चाचण्यांवर विश्वास ठेवत नाही. कारण यावेळी एकाचे आकडे बरोबर येतात, तर पुढल्या वेळी तोच भाकितकर्ता पुरता तोंडघशी पडलेला बघायला मिळत असतो. यासंदर्भात चाचण्यांचा भारतातील जनक प्रणय रॉय याची कबुली निर्णायक मानावी लागेल. उत्तरप्रदेश विधानसभा मतदान चालू असताना त्यानेही त्या राज्याचा दौरा केलेला होता आणि नंतर मतदान संपल्यावर भाकितही केलेले होते. मात्र ते भाकित आपल्या वाहिनीवर जाहिर करतानाच रॉयने तिथे हजर असलेल्या भाजपा प्रवक्त्याला एका कागदावर मनातला आकडा लिहून दिलेला होता. प्रत्यक्ष निकालाच्या दिवशी त्याने भाजपाच्या त्याच प्रवक्त्याला तोच कागद समोर दाखवायला सांगीतले. तर त्यात ३०९ असा आकडा लिहीलेला होता. मात्र मोजणीपुर्व भाकित करताना रॉयने भाजपाला बहूमतही देण्याचे टाळलेले होते. म्हणजे त्याने खोटाच अंदाज व्यक्त केला होता काय? आणि केला असेल, तर कशाला खोटेपणा केलेला होता? या विषयातली भाकिते समजून घ्यायची असतील तर खुद्द प्रणय रॉयचाच त्याबद्दलचा खुलासा समजून घेतला पाहिजे.

मनात उगाच आकडा धरण्याइतका प्रणय रॉय कोणी बुद्दू माणूस नाही. भारतात मतचाचण्यांचे युग आणणारा तो जनक आहे. म्हणूनच त्या विषयातला जाणकार आहे. सहाजिकच त्याने जाहिर न केलेला पण भाजपा प्रवक्त्याला दिलेला आकडा नेमका व खरा होता. पण तो इथे वाहिनीवरच्या चर्चेत खुलेआम सांगण्याची आपल्याला हिंमत झाली नाही, अशी त्याची कबुली होती. अर्थात तशी वेळ त्याच्यावर प्रथमच आलेली नाही. लोकसभा निवडणुका रंगात आल्या असताना जे आकडे सादर केले जात होते, तेव्हाही प्रणय रॉयने भाजपा व एनडीए यांना एकत्रित बहूमताच्या दारात आणून उभे केलेले होते. २८३ जागा त्याने एनडीएला दाखवल्या होत्या. पण प्रत्यक्षात भाजपाला तितक्या जागा मिळाल्या व एनडीएने ३४० चा पल्ला पार केला होता. मग या दोन्ही वेळी प्रणय रॉय खोटा बोलला होता काय? अजिबात नाही. तो ज्या माध्यमांच्या जगात जगतो आणि ज्या तथाकथित उच्चभ्रू वर्गात त्याला वावरावे लागते, तिथे आपल्या मनातले किंवा सत्य बोलण्याला पाप मानले जाते. जे काही एकत्रितपणे सत्य म्हणून निश्चीत केलेले असते, तितकेच बोलायची मुभा असते. अन्यथा तुमची त्या उच्चभ्रू वर्तूळातून हाकालपट्टी केली जात असते. अगोदर बातमीदारीत असे चालत होते, आता कुठल्याही बाबतीत हेच चालते. त्यामुळेच मग अशा चाचण्या होतात. पण त्याविषयीच्या शास्त्रामध्ये जे निष्कर्ष हाती येतात, ते कोणाला झुकते आहेत, तसे कथन केले जात नाहीत. तर उच्चभ्रू वर्तूळाला काय मान्य असेल, त्याप्रमाणे त्याची मांडणी केली जात असते. मग प्रत्यक्ष निकाल व मतमोजणीत ते खोटे पडले तरी बेहत्तर; अशी एकूण राजकीय वस्तुस्थिती झालेली आहे. सहाजिकच आता गुजरातसंबंधी आलेल्या बातम्या किंवा चाचण्यांची आकडेवारी बघता कशावर विश्वास ठेवावा, हे ज्याचे त्याने आपल्या मनाशी पक्के केले पाहिजे. बाकी कशावर विश्वास ठेवून भागणार नाही.

सचिन तेंडूलकर किंवा शाहरुख खान जेव्हा लोकांना फ़ारसे ठाऊक नव्हते, तेव्हा त्यांना कोणी जाहिरातीमध्ये वापरत नव्हता. त्यांच्याकडून टॉनिक वा कुठल्या उत्पादन वस्तुंच्या जाहिराती करून घेतल्या जात नव्हत्या. पण आपापल्या क्षेत्रात त्यांनी यश मिळवले व नाव कमावल्यानंतर त्यांचा विविध कंपन्या जाहिरातीचे मॉडेल म्हणून वापर करू लागल्या. अलिकडल्या काळात निवडणूकीत मते मिळवण्यासाठी राजकीय पक्षही असेच विविध मतचाचण्यांचा उपयोग मते फ़िरवण्यासाठी करू लागले आहेत. त्यामुळेच चाचण्या करणार्‍या कंपन्यांचा उपयोग दिशाभूल करण्यासाठीही होऊ लागलेला आहे. परिणामी अनेक चाचण्या व त्यांची भाकिते तोंडघशी पडण्याचे प्रमाण सातत्याने वाढू लागलेले आहे. अशा चावण्या घेण्याचे एक शास्त्र आहे आणि त्यात नमूना चुकीचा निघाला वा चुकीचा घेतला, तर भाकितेही पुर्णपणेच चुकीची निघणे अपरिहार्य असते. ही झाली एक बाजू! पण त्याहीखेरीज आणखी एक गोष्ट नव्याने पुढे आलेली आहे, ती मतदानाच्या टक्केवारीची! सर्वसाधारणपणे मतचाचण्यांचे अंदाज हे जुन्या निवडणूकांच्या आकड्यांवर विसंबून असतात आणि त्यातली घट वा वाढ यानुसार निष्कर्ष काढले जात असतात. गेल्या किती निवडणूका त्या राज्यात एकूण मतदानाचे प्रमाण किती होते, त्याला पायाभूत मानून हे निष्कर्ष काढले जात असतात. तेव्हा सरासरी मतदान करणारा मतदारच गृहीत धरलेला असतो. जो मतदार उदासिन रहातो वा मतदान केंद्राकडे फ़िरकत नाही, त्याचा विचार अशा चाचण्यांच्या हिशोबात नसतो. त्यामुळेच त्या मतदाराने पुढाकार घेतला, तर मतचाचण्यांची एकूण समिकरणे पुरते विस्कटून जातात. प्रामुख्याने २०१४ च्या लोकसभा निवडणूकीपासून हे घडलेले आहे. सतत मतदानाची टक्केवारी सरासरीपेक्षा वाढल्याने चाचण्यांचे अंदाज फ़सत गेलेले आहेत आणि त्याचेही कारण समजून घेतले पाहिजे.

जो मतदार अगत्याने प्रत्येकवेळी मतदान करतो, त्यातला बहुतांश कुठल्या ना कुठल्या पक्षाला बांधील असतो. सहाजिकच त्यातला जो दहाबारा टक्के मतदार सातत्याने आपले मत बदलत असतो, तोच खरा निकालाचा कौल बदलून टाकत असतो. उदाहरणार्थ केरळात अर्धा एक टक्का मतदार इकडून तिकडे झुकला, म्हणजे सत्ताधारी पराभूत होतात आणि विरोधी पक्ष सत्तेत येऊन बसत असतो. उत्तरप्रदेशात नेहमी ३० टक्केच्या आतला हिस्सा मते मिळवणारा बहूमताने सत्तेत येऊन बसला आहे. बाकी पराभूत झालेले तीन पक्ष त्याच्यापेक्षा फ़ारसे मागे नसतात. गुजरातचीच गोष्ट घ्या. गेली २२ वर्षे तिथे भाजपाने सातत्याने निवडणूका जिंकलेल्या आहेत. पण भाजपा व कॉग्रेस यांच्या मतांची टक्केवारी बघितल्यास आठदहा टक्के इतकाच त्यात फ़रक राहिलेला आहे. हे दहा टक्के भाजपाला दुपटीहून अधिक जागा जिंकून देत राहिले आहेत. तर कॉग्रेसला कितीही आटापिटा करून ती आठदहा टक्क्यांची दरी पार करता आलेली नाही. फ़ार कशाला कॉग्रेसने आपल्या ३८-३९ टक्के मतांमध्ये सहासात टक्के भर घातली असती, तरी भाजपाला सहजगत्या इतका काळ सत्ता उपभोगता आली नसती. अगदी मोदींनाही निर्विवादपणे ५० टक्के मतांचा पल्ला कधीही पार करता आलेला नाही. मात्र जागा ६५-७० टक्के त्यांनी जिंकलेल्या आहेत. मग यावेळी काय होईल? खरेच ताज्या चाचणीत दाखवल्याप्रमाणे दोन्ही पक्ष समसमान म्हणजे ४३ टक्के मतांपर्यंत जाऊन भिडतील काय? आजवरच्या पद्धतीने मतदान झाले, तर तसे होऊ शकेल. मग त्यात भाजपाला बहूमत गमावणे शक्य आहे, तसेच कॉग्रेसला बहूमताचा पल्ला गाठणेही शक्य होऊ शकेल. पण हे बोलण्याइतके सोपे काम नाही. किंबहूना तशी स्थिती शक्य असल्याचे लक्षात घेऊनच भाजपाने आधीच भरपाईची तयारी केलेली आहे. त्यात तो पक्ष किती यशस्वी होते, ते पुढल्या सोमवारी मतमोजणीतूनच स्पष्ट होईल.

खरी लढाई प्रचारसभेची नाही, तर आपला मतदार ओळखून त्याला गोळा करण्याची झाली आहे. गुजरातमध्ये नरेंद्र मोदी व अमित शहांनी मागल्या सतरा वर्षात सतत निवडणूका जिंकलेल्या नाहीत की सत्ता राखलेली नाही. त्यांनी आपल्या पक्षाला सत्ता मिळवून देणार्‍या मतांचा बारकाईने अभ्यास केला आहे. प्रामुख्याने त्यातल्या त्रुटींचा काळजीपुर्वक अभ्यास केलेला आहे. तसे नसते तर त्यांना इतका काळ गुजरातमध्ये टिकून रहाणे शक्य झाले नसते. निव्वळ हिंदूत्व किंवा गुजरातचा स्वाभिमान अधिक विकास या बळावर सतत सत्ता मिळणे शक्य नव्हते. कारण कॉग्रेस कितीही सातत्याने पराभूत झालेली असली, तरी तिला ३०-४० टक्के या परिघात मते मिळत राहिलेली आहेत. तशा स्थितीत सतत निवडणूका जिंकणे भाजपाला अशक्य होते. कितीही विकास केला म्हणून सर मतदाराला खुश करता येत नाही किंवा आपल्याच बाजूने कायम राखता येत नाही. काही प्रमाणात नाराजी येतच असते आणि तिच्यावर मात करण्याची सज्जता प्रत्येक मतदानापुर्वी राखावी लागते. शहा मोदींनी त्याची सतत पुरेपुर काळजी घेतली म्हणून ते सत्ता टिकवू शकले आणि नंतर त्यांनी तोच प्रयोग लोकसभेत अखिल भारतीय पातळीवर केला, म्हणून त्यांना राजकीय पंडितांना चक्रावून टाकणे शक्य झालेले होते. याहीवेळी गुजरात भाजपासाठी सोपा नव्हता व नाही. किंबहूना पाटिदार समाज विरोधात आंदोलन पुकारून उभा राहिल्यावर होणार्‍या नुकसानाची भरपाई करण्याची तयारी अपरिहार्य होती. म्हणूनच शहा खुप आधीपासून कामाला लागलेले होते आणि त्यांनी यावेळी आपले लक्ष उदासिन मतदाराकडे वळवलेले होते. किंबहूना मागल्या खेपेसच त्यांनी ती किमया करून दाखवलेली होती. गुजरातचा इतिहास ६०-६५ टक्के मतदानाचा होता आणि मागल्या खेपेस ७० टक्केपर्यंत मतदान झाले, ते झाले नसते तर मोदींना तिसर्‍या खेपेस विजय संपादन करणे सोपे नव्हते..

गुजरातमध्ये भाजपा वा मोदींच्या लोकप्रियतेचा प्रचार जितका झाला, तितकी ही लोकप्रियता अफ़ाट नाही. तिथे दोन पक्षात राजकारण विभागले गेलेले असल्याचा पुरेसा लाभ गेल्या पाव शतकात कॉग्रेसने कधी उठवला नाही. अन्यथा केरळप्रमाणे एकदोन निवडणूकात कॉग्रेसला मोदींना पराभूत करणे शक्य झाले असते. पण आता मोदी शहांनी निवडणुका जिंकण्याचे तंत्र व संघटनारुपी यंत्र उभारलेले आहे. शिवाय कॉग्रेसपाशी प्रथमच कोणीही नाव घेण्यासारखा राज्यातला नेता नाही. ही आज मोदींसाठी जमेची बाजू आहे. त्यावर मात करण्यासाठी कॉग्रेसने तीन तरूणांना हाताशी धरलेले आहे. पण ही रणनिती नवी अजिबात नाही. आपण काय करू हे सांगण्यापेक्षा कॉग्रेस नाराजीच्या बळावर स्वार होऊन सत्ता मिळवण्यास उत्सुक आहे. म्हणून त्यांनी अल्पेश, हार्दिक व जिग्नेश अशा तरूणांना हाताशी धरले आहे. पण हा प्रयोग जुनाच आहे. दहा वर्षापुर्वी म्हणजे २००७ सालात खेळून झालेला आहे. तेव्हा भाजपातल्या नाराजांना हाताशी धरून कॉग्रेसने त्यांनाही उमेदवारी दिली व जागावाटप केले होते. त्याचा कुठलाही तोटा मोदी वा भाजपाला झालेला नव्हता. आज ते बहुतांश बंडखोर पुन्हा भाजपात परतलेले आहेत. २०१२ सालात तर भाजपाची मतविभागणी करायला मोदींचे गुरू केशूभाई पटेल मैदानात उतरले होते आणि ते पटेलांचे खंदे नेता मानले जात होते. त्यांचा रोष पत्करूनही मोदींनी सत्ता संपादन केलेली होतीच. हार्दिकपेक्षा केशूभाई पटेलांचे छोटा नेता आहेत, असे कोणाला म्हणायचे असेल तर गोष्ट वेगळी. अल्पेश तर मागल्या खेपेसच शंकरसिंग वाघेला यांचा सहकारी म्हणून कॉग्रेस उमेदवार होता. अशा रितीने मोदी व भाजपा विरोधात फ़ुटू शकणार्‍या मतांचे प्रयोग आधीच्या दोन निवडणुकात पार पडलेले आहेत. त्यामुळे यावेळीच भाजपाला खुप मोठा फ़टका त्याच रणनितीने बसणार, अशा भ्रमात ज्यांना रहायचे त्यांनी खुशाल रहावे.

गुजरात व भाजपाचा मोठा पाठीराखा व्यापारीवर्ग आहे आणि तोच नोटाबंदी व जीएसटीमुळे नाराज आहे, यात शंका नाही. पण त्यालाही नाराज करण्यापर्यंत खंबीरपणे निर्णय घेण्याची हिंमत मोदींनी दाखवली हे कोणी नाकारू शकत नाही. दुसरी गोष्ट अशी की कितीही नाराज असला तरी हा पाठीराखा कॉग्रेसच्या गोटात जाणार असे समजणे योग्य होणार नाही. राग ही एक गोष्ट असते आणि त्यासाठी बसलेली घडी विस्कटून टाकण्यापर्यंत टोकाला जाण्याचा पर्याय वेगळी गोष्ट असते. कॉग्रेसपाशी पर्याय देण्याइतकी संघटना नाही किंवा कार्यक्रमही नाही. आपण आलो मग सर्वकाही ठिक करू, अशी आश्वासने देणे सोपी गोष्ट असते. पण ती प्रत्यक्षात पुर्णत्वास नेणे अवघड असते आणि हे उमजण्याइतका गुजराती मतदार सुबुद्ध नक्कीच आहे. राहिला विषय होऊ घातलेल्या मतदानाचा आहे. जर पुर्वीप्रमाणेच मतदान झाले तर त्यात भाजपाशी कॉग्रेसची बरोबरी होऊ शकते हे नाकारता येणार नाही. पण उदासिन रहाणार्‍या मतदाराला बाहेर काढण्यात भाजपा यशस्वी झाला तर समसमान दिसत असलेली मतांची टक्केवारी बदलून जाते. मतदान ७५ टक्केपर्यंत वाढवण्याची योजना घेऊन भाजपाने मागल्या सहा महिन्यापासून कंबर कसलेली आहे. त्यात भाजपा यशस्वी झाला, तर समसमान दिसणारी मते बदलून दोन पक्षात मोठी खोल दरी पडू शकते आणि तिथेच सगळा नूर बदलून जाऊ शकतो. मागल्या तीन वर्षात अनेक राज्यात सत्ता मिळवताना भाजपाने केलेली ती सर्वात मोठी निर्णायक खेळी ठरलेली आहे. प्रत्येक राज्यात मतदानाची टक्केवारी वाढवून भाजपाने आपला मतांचा हिस्सा वाढवून घेतला व बाजी मारलेली आहे. गुजरातमध्ये त्याच बाबतीत शहा मोदी गाफ़ील रहातील अशी कोणाची समजूत असेल तर गोष्ट वेगळी. त्याची समजूत घालायला निकालाच्या दिवसापर्यंत थांबावे लागेल. अर्थात तेव्हाही मतदान यंत्रात गफ़लत झाल्याचा आरोप करायची मोकळीक आहेच. कारण राजकीय विश्लेषण ही मन की बात असते आणि मतांचा कौल ही जन की बात असते.

Sunday, December 10, 2017

जनरल जानेवारी आणि फ़ेब्रुवारी

russian winter के लिए इमेज परिणाम

दुसर्‍या महायुद्धाच्या कालखंडात जगातल्या बहुतेक देशांची विभागणी दोन गटात झालेली होती. त्यात हिटलरच्या समर्थनाला वा मदतीला उभे राहिलेले देश होते, तसेच त्याच्या विरोधातही उभे राहिलेले देश होते. आरंभी अनेक देशांच्या नेत्यांनी हिटलर वा जर्मनीशी वैर नको, म्हणून त्याचाशी दोस्ती केलेली होती. इंग्लंड व फ़्रान्स यांचाही अशा देशांमध्ये समावेश होता. पुढल्या काळात रशियाच्या स्टालीननेही त्याच्याशी दोस्ती केलेली होती. पण हिटलर विश्वासार्ह माणूस नव्हता आणि एके दिवशी त्याने सोवियत युनियनवरही हल्ला केलाच. त्याच्याशी दोन हात करण्यापेक्षा स्टालीनने येणार्‍या जर्मन सेनेला आपला प्रदेश मोकळा करून देण्याची चमत्कारीक रणनिती योजलेली होती. कुठलीही गोळी झाडल्याशिवाय आणि तोफ़ डागल्या शिवाय जर्मन फ़ौजा खुप खोलवर सोवियत प्रदेशात मुसंडी मारू शकल्या होत्या. अशावेळी कोणीतरी स्टालीनला विचारले तू अशी माघार कशाला घेतो आहेस? तर स्टालीनने त्याला समर्पक उत्तर देताना म्हटले होत, माझ्यापाशी आणखी दोन सेनापती आहेत. जनरल जानेवारी व जनरल फ़ेब्रुवारी अशी त्यांची नावे आहेत. वास्तविक ही शब्दावली रशियातील खुप जुनी आहे आणि तिथल्या असह्य जीवघेण्या हिवाळ्याशी त्यांचा संबंध आहे. रशियातील हिवाळा इतका भयंकर असतो, की त्यात पुरेशी उबेची व्यवस्था नसेल तर माणूस नुसत्या थंडीने गोठूनच मरू शकतो. जानेवारी फ़ेब्रुवारी या महिन्यातली रशियन थंडी म्हणजे साक्षात यमराजच असतो. स्टालीनला त्याच असह्य जीवघेण्या थंडीची प्रतिक्षा होती आणि ती थंडीच गोळी न झाडता जर्मनीच्या सैन्याची कत्तल करणार, याची त्याला खात्री होती आणि झालेही तसेच! गुजरातच्या निवडणूक निमीत्ताने स्टालीनच्या त्या वक्तव्याचे स्मरण झाले. तिथे भाजपाची सत्ता निकालात काढायला गेलेल्या राहुल गांधी व अन्य लोकांना तिथले राजकारण किती ठाऊक आहे?

आज तो जुना दुसर्‍या महायुद्धाचा इतिहास तपासला तर लक्षात येऊ शकते, की जितक्या उत्साहात व वेगाने जर्मन फ़ौजा रशियात घुसल्या व खोलवर मुसंडी मारत गेल्या; त्या जणु यमराजालाच मिठी मारायला धावत सुटलेल्या होत्या. कारण त्यांना रशियन प्रदेश मोकळा मिळाला. पण त्यातला सापळा उमजला नव्हता. म्हणूनच धोका ओळखण्याची त्यांना गरजही वाटली नाही. जितके जर्मन सैन्य आत घुसत गेले, तितकी त्यांना दुरवर रसद पोहोचवणे जर्मनीला अशक्य होत गेलेले होते आणि जानेवारी व फ़ेब्रुवारी महिन्यात पडणार्‍या बर्फ़ व थंडीने त्यांचा जीव व्याकुळ झाला. तेव्हा त्यांना कोणी मारण्याची गरजही राहिलेली नव्हती. नुसत्या त्या गोठवणार्‍या थंडीने साडेसात लाख जर्मन फ़ौजेला ठार मारलेले होते. तेव्हा स्टालीनच्या त्या शब्दाचा अर्थ जर्मनीच्या सेनापतींनी समजून घेतला असता, तर मोकळा प्रदेश मिळाला म्हणून इतकी मोठी मजल जर्मन फ़ौजांना मारू देण्याचा धोका त्यांनी पत्करला नसता. गुजरातमध्ये दिर्घकाळ नरेंद्र मोदी व त्यांचा निकटवर्ति पक्षाध्यक्ष अमित शहा काही राजकारण करत असतील, तर त्यांच्या यशाची आधी कारणमिमांसा करणे अगत्याचे असते. सलग २२ वर्षे पाच निवडणूका भाजपाने जिंकलेल्या असतील आणि त्या पक्षात वारंवार फ़ाटाफ़ुट घडवूनही त्याला चिकटून मतदार राहिलेला असेल, तर त्याची कारणे आधी शोधली पाहिजेत. मगच त्यावर मात करून भाजपाला पराभूत करण्याची रणनिती आखली पाहिजे. केवळ कोणी त्याला हिंदूत्वाची प्रयोगशाळा म्हटले, म्हणून आपणही शेंडी वा जानवे परिधान करून भाजपाची मते फ़ोडू शकतो अशा भ्रमात राजकारण करणे म्हणजे आत्महत्याच असू शकते. त्यात पुन्हा तुमच्या गोटात एकाहून एक नमूने जमलेले असतील, तर प्रदेश पादाक्रांत करणे सोडा, आपल्यावर आत्महत्येची वेळ येण्याच्या धोक्याला ते आमंत्रण असते.

नरेंद्र मोदी वा अमित शहा हे संघटनात्मक बळावर निवडणुका लढतात आणि जिंकतात. पण त्याचवेळी ते आपल्या शत्रूला कधी कमी लेखत नाहीत. शक्य तितका अशा शत्रू वा प्रतिस्पर्धी लोकांचाही आपल्या रणनितीमध्ये उपयोग करून घेत असतात. आपल्या शहाणपणापेक्षाही अधिक ह्या दोघांचा आपल्या शत्रूंच्या मुर्खपणावर जास्त भरवसा असल्याचे आतापर्यंत अनेकदा सिद्ध झालेले आहे. किंबहूना शक्य तितक्या शत्रूने चुका कराव्यात आणि त्या करायला त्याला पुरेपुर संधी द्यावी, याकडे या दोघांचा नेमका कल असतो. त्याचा एक भाग म्हणून जो कोणी प्रतिस्पर्धी उत्साहाच्या भरात अंगावर येईल, त्याला रोखण्यापेक्षा प्रोत्साहन देताना मोदी दिसतात. ते कुणाही उत्साही शत्रूला कधी नाराज करीत नाहीत. उलट त्याला अधिक आवेशात अंगावर येण्य़ास प्रवृत्त मात्र करत असतात. त्यामुळेच दोन महिन्यांपुर्वी राहुल गांधींनी गुजरात दौर्‍याचा सपाटा लावला, त्यामुळे मोदी शहा अजिबात विचलीत झाले नाहीत. त्यांच्या पक्ष सहकार्‍यांनी राहुल गांधींच्या मंदिर जाण्यावर कितीही टिकेची झोड उठवली, तरी मोदी शहांनी त्याचे स्वागतच केले. उलट नेह्मी राहुलनी मंदिरात जाण्याचा सल्लाही देऊन टाकला. अशा नाटकातून आपला हिंदू समर्थक कमी होणार नाही, पण कॉग्रेसचा पुरोगामी वा बिगर हिंदू पाठीराखा अस्वस्थ होणार; याची य दोघांना पक्की खात्री होती. त्याच्याही पुढे जाऊन असे हिंदूत्ववादी नाटक राहुलना खुप काळ चालविता येणार नाही व कॉग्रेसच त्यांना तोंडघशी पाडणार; याविषयी शंका नव्हती. म्हणून तर राहुलच्या या मंदिर भेटीवर मोदी शहांनी कधी प्रश्नचिन्ह लावलेले नव्हते. राहुलपेक्षाही त्यांच्या पक्षातील कपील सिब्बल, मणिशंकर अय्यर वा दिग्विजयसिंग अशा लढवय्यांवर मोदींचा अधिक विश्वास आहे. ते आपल्या रणनितीमध्ये महत्वाचे मोहरे असल्याचे त्यांनी खुप आधीपासून निश्चीत केलेले आहे. झालेही तसेच.

राहुल यांच्या सोमनाथ भेटीच्या वेळी त्यांच्या नावाची नोंद त्यांच्याच एका सहकार्‍याने अहिंदू म्हणून केली आणि त्यावरून गदारोळ सुरू झाला. अशी नोंद होण्याचे काही कारण नव्हते. पण ती चुक जाणिवपुर्वक अहमदभाई पटेल यांनी केली काय? राहुलच्या कुणा सहकार्‍यानेच तशी नोंद केली. त्याला तशी नोंद करायला अहमद पटेलांनी सांगितलेले असेल, तर त्याविषयी राहुल पुर्णपणे गाफ़ील होते. पटेल हे मुस्लिम असल्याने त्या सहकार्‍याने त्यांच्या नोंदीसोबतच राहुलचेही नाव अहिंदू पुस्तकात करून टाकले आणि वादळ उठले. यावरून भाजपावाल्यांनी गदारोळ करणे ही रणनिती होती. कारण तसा गोंधळ घातला, मग खुलासा देताना अतिशहाणे कॉग्रेसवाले आणखीन चुका करणार व नवे मुद्दे हाती लागणार, याची खात्री होतीच. झालेही तसेच. सुरजेवाला किंवा कपील सिब्बल यांच्यासारख्या अतिशहाण्यांनी राहुलना जानवेधारी ब्राह्मण हिंदू सिद्ध करण्याचा वि्डा उचलला. जुनेपाने फोटो पोतडीतून काढून मोठीच बाजी मारली. सुरजेवाला यांच्यापेक्षा सिब्बल अधिक निष्ठावान म्हणून त्यांनी मोदींना अहिंदू ठरवण्यापर्यंत मजल मारली. मोदी कुठे रोज मंदिरात जातात? गांधी खानदान जुने शिवभक्त असल्याची साक्षही त्यांनी दिली. थोडक्यात कॉग्रेसने हिंदू मतपेढीला हात घातला होता आणि आता बाजी मारली, अशी प्रत्येकाला खात्री पटली होती. इतक्यात अयोध्येची केस सुप्रिम कोर्टात आली आणि तिथे कपील सिब्बल यांनी आपल्या खर्‍या गुणाची साक्ष दिली. तिथे असे काही युक्तीवाद व वक्तव्य केले, की मागल्या दोन महिन्यात राहुलनी गुजरातच्या सर्व मंदिरांना दिलेल्या भेटी क्षणात मातीमोल होऊन गेल्या. २०१९ ची लोकसभा निवडणूक होईपर्यंत ह्या प्रकरणाची सुनावणीच होऊ नये, असा युक्तीवाद सिब्बल यांनी मांडला आणि राहुलच्या सर्व मंदिरातील पुजा भक्तीचा बोर्‍या वाजला. याला म्हणतात शत्रू गोटातला सेनापती.

कपील सिब्बल कमी होते म्हणून की काय मणिशंकर अय्यर पुढे सरसावले. दिल्लीत कुठल्या समारंभात मोदींनी केलेल्या भाषणातील मोदींचे मुद्दे खोडून काढण्याच्या नादात अय्यर यांनी पंतप्रधानांना ‘नीच माणुस’ संबोधले. मग राहुलना तडकाफ़डकी आपल्या या विश्वासू नेत्याची पक्षातून हाकालपट्टी करण्याची नामुष्की ओढवली. म्हणजे मागल्या दोन महिन्यापासून जे समिकरण राहुल गुजरातसाठी जुळवत होते, ते दोन दिवसात या दोन खंद्या लढवय्यांनी पुरते जमिनदोस्त करून टाकले. मग काय; विकास वेडा झालाय, नोटाबंदी वा जीएसटी असे विषय कुठल्या कुठे फ़ेकले गेले आणि ‘नीच माणूस’ एकदम झळाळू लागला. तिथल्या तिथे अय्यरना निलंबित करून राहुलनी तो विषय संपवायला हवा होता. पण त्यांनी अय्यरना माफ़ी मागण्याचे आवाहन केले आणि त्या मुर्खनाम शिरोमणीने अधिक अक्कल पाजळून कॉग्रेसला आरोपीच्या पिंजर्‍यात आणून उभे केले. अशा चुका नव्या नाहीत. सिब्बल असोत किंवा अय्यर असोत, त्यांना सामान्य लोकांची मने व सहानुभूती जिंकण्याचा कुठलाही अनुभव नाही. ते आपल्या परीने खुप विद्वान व बुद्दीमान आहेत. पण ते जी अक्कल पाजळतात, ती सामान्य लोकांच्या आवाक्यातली नाही. सामान्य लोकांना समजणारी भाषा सोपी व सहज असते. त्यात शब्दांची कसरत उपयोगाची नसते. म्हणूनच युक्तीवादाने लोकांना जिंकता येत नाही. राष्ट्रसंघाच्या सभेत अथवा बुद्धीमंताच्या गोतावळ्यातली ही भाषा सामान्य लोकांना जिंकू शकत नसते. त्यात मोदी चतूर व कुशल आहेत. म्हणूनच त्यांच्याशी त्या पातळीवर येऊन सिब्बल अय्यर स्पर्धा करू शकत नाहीत. उत्तरप्रदेशच्या प्रचारात अखिलेश यादवने गुजरातच्या गाढवांचा उल्लेख केला, तर मोदींनी ते अंगावर ओढवून घेतले आणि गाढवच मालकाशी प्रामाणिक असते. म्हणूनच अठरा तास काम करू शकते असे म्हणत बाजी मारलेली होती.

लोकांना गाढवाची गुणवत्ता कळली व मोदींनी कमीपणा घेऊन लोकांना जिंकले होते. तुम्ही शिव्या घाला, मोदी त्याचा अलंकार बनवून परिधान करतात, हे विसरता कामा नये. राहुलना त्याचे भान नाही की अय्यर सिब्बलना त्याची अक्कल नाही. म्हणूनच हे अतिशहाणे मोदी शहांच्या सापळ्यात आयते फ़सत जातात. भाजपाच्या त्या दोन्ही नेत्यांनाही अशाच मुर्खपणाची शत्रूकडून अपेक्षा असते. किंबहूना आपल्या गोटातील जमेच्या बाजूपेक्षा मोदी शहा शत्रू गोटातील मुर्खपणावर अधिक विसंबून असतात, म्हटल्यास वावगे ठरू नये. आताही गुजरात विधानसभेच्या आखाड्यात उतरल्यावर पटेल आरक्षण वा नोटाबंदी इत्यादी विषय आपल्याला जड जाणार आहेत, याची मोदी शहांना खात्री असणार. त्याला तांत्रिक उत्तरे देऊन भागणार नव्हते. त्यामुळेच लोकांचे लक्ष अशा गंभीर विषयावरून अन्यत्र जाण्यासाठी काहीतरी व्हायचीच गरज होती. अशी संधी आपल्याला राहुलचे निकटवर्तियच पुरवतील, याची मोदी शहांना खात्री असणार. स्टालीन जसा निसर्गाने थंडी व बर्फ़ाचे रौद्ररूप धारण करावे म्हणून प्रतिक्षा करीत होता, तसे मोदी शहा मागले दोन महिने चातकाप्रमाणे कॉग्रेसकडून मुर्खपणा होण्याच्या प्रतिक्षेत होते. आपले खरे लढवय्ये सेनापती राहुलच्याच गोटात बसलेले आहेत, हेही त्यांना ठाऊक होते. अखेरीस हे दोन्ही सेनापती मोक्याच्या वेळी बाहेर पडले आणि त्यांनी कॉग्रेससह राहुल गांधींना तोंडघशी पाडलेले आहे. कुठलेही कारण नसताना गुजरातची अस्मिता वा अपमान हे मुद्दे या लोकांनी मोदींना पुरवले. नेमक्या शेवटच्या दिवसात मोदींनी त्यांचा पुरेपुर वापर करून घेतला आहे. अय्यर व सिब्बल यांनी राहुलच्या मोहिमेला किती दणका दिला, ते पुढल्या कारवाईतूनच स्पष्ट झाले. अशा विधाने व वर्तनाने कॉग्रेसला फ़टका बसणार नसता, तर राहुलनी अय्यरना पक्षातून निलंबित केले नसते, की सिब्बलना गप्प बसवले नसते.

निवडणूकीच्या आखाड्यात आपण शत्रूला कसे पाणी पाजणार याला महत्व असतेच. त्यानुसारच युद्धनिती रणनिती आखलेली असते. पण आपला शत्रू वा प्रतिस्पर्धी काय रणनिती आखून लढणार, याचाही अंदाज महत्वाचा असतो. एकमेकांना शह काटशह देत युद्ध खेळले जात असते. म्हणूनच शत्रूच्या रणनितीतील चुकांचे भांडवल करून घेण्यात खरी यशस्वी रणनिती सामावलेली असते. त्यात मग शत्रूला विजयाची खात्री होणे व त्याच्याकडून चुका होण्याला प्राधान्य असते. एकदा शत्रूमध्ये खोटा आत्मविश्वास निर्माण झाला, मग त्याला चुकण्यापासून कोणी रोखू शकत नाही. म्हणूनच स्टालीनने प्रदेश मोकळा करून हिटलरच्या फ़ौजेला खुप खोलवर मुसंडी मारू दिलेली होती. नंतर त्यांना तिथून माघारी जाणेही शक्य राहिलेले नव्हते. उत्साह व उतावळेपणाने जी मजल मारली, तोच जर्मन फ़ौजेसाठी मृत्यूचा सापळा बनून गेला होता. दोन महिन्यांपुर्वी राहुलनी गुजरातमध्ये मुलूखगिरी सुरू केली, तेव्हा भाजपा किंवा मोदी शहांनी त्यांच्याशी दोन हात करण्याचे टाळलेले होते. तीन तरूण नेत्यांच्या सोबत राहुलना गमजा करू दिलेल्या होत्या आणि आपले संघटनात्मक काम जोरात चालू ठेवलेले होते. जसजसे मतदानाचे दिवस जवळ येत गेले, तसतशी कॉग्रेसची रणनिती त्यांच्यावरच उलटत गेली आणि तिन्ही तथाकथित तरूणांचा आधार मिळण्यापेक्षाही अधिकधिक अडचणींना कॉग्रेसला सामोरे जावे लागते आहे. त्यातच आपल्याच गोटातले दोन मोदींचे लढवय्ये राहुलना अडचणीत घेऊन गेलेले आहेत. राहुलनिती वा कॉग्रेसी युद्धनिती कशी त्यांच्याच पराभवाचे कारण झाली, त्याचा पुरावा पुढल्या सोमवारी मतमोजणीनंतर निकालाच्या स्वरूपात समोर येणार आहे. मात्र तो मोदींच्या लोकप्रियतेचा वा भाजपाच्या दिग्विजयाचा पुरावा नक्कीच नसेल. कॉग्रेसी राजकीय आत्महत्येचे ते प्रात्यक्षिक असेल.

Saturday, December 9, 2017

बालेकिल्ला म्हणजे काय?

modi gujarat cartoon के लिए इमेज परिणाम

गुजरात विधानसभेची निवडणूक खरेतर दुरंगी आहे. कारण तिथे कुठलाही तिसरा पक्ष उभाच राहिलेला नाही. म्हणजे नाव घेण्यासाठी जदयु किंवा शिवसेना व राष्ट्रवादी असे पक्ष मैदानात जरूर आहेत. पण त्यांची कोणाला दखलही घ्यावीशी वाटलेली नाही. गंमत म्हणजे ज्यांचा कुठलाही पक्ष नाही, पण जे कॉग्रेसला मदत करायला सज्ज झालेले आहेत, अशा तीन तरूण नेत्यांवर एकूण माध्यमात अधिक चर्चा झालेली आहे. दलितांचा नेता म्हणून उना घटनेनंतर नावारूपास आलेला जिग्नेश मेवाणी वा पाटिदार आरक्षणाने ज्याला ओळख दिली तो हार्दिक पटेल, यांचा जितका गवगवा आहे, तितकी कोणी राष्ट्रवादी वा शिवसेनेची दखल घेतलेली नाही. कारण त्यांची इतकी ताकद नाही हे गृहीत आहे. मागल्या दोनतीन दशकात तिथे भाजपाने मोठी मुसंडी मारून सत्ता मिळवली आणि जी राजकीय जागा व्यापली; त्याचा कोणी हिशोब करत नाही. म्हणून मग निवडणूकीचे पडघम वाजू लागले की मोदींना आव्हान असल्याचा गदारोळ सुरू होतो आणि निकाल लागले, मग मोदींचा करिष्मा कायम असा निष्कर्ष काढून पुढल्या पाच वर्षासाठी गुजरातवर पडदा पाडला जातो. एकूणच मोदीप्रेमी व मोदी विरोधक अशा दोन गटात अभ्यासक वा पत्रकार विभागले असल्यामुळे गुजरातच्या राजकारणाचे कधीच डोळस विश्लेषण होत नाही. आज तिथे भाजपा भले शिरजोर असेल, पण तत्पुर्वी स्थिती काय होती आणि भाजपाला आजचे स्थान कशामुळे प्राप्त झाले आहे, त्याकडे कोणी बघायलाच राजी नसेल तर दुसरे काय व्हायचे? हिंदूत्व किंवा हिंदूत्वाची प्रयोगशाळा असे सोपे उत्तर पुढे करून विषय संपवला जातो. म्हणून ती वस्तुस्थिती नाही की ती राजकीय विभागणी नाही. गुजरातच्या भाजपा वा मोदी प्रभावाचा हिंदूत्वाशी काडीमात्र संबंध नाही. ती सर्व बिगर कॉग्रेसवादी राजकारणाची किमया आहे.

आज जो भाजपा गुजरातमध्ये इतका बलदंड पक्ष होऊन बसलेला आहे, तिथे त्या पक्षाला तीन दशकापुर्वी नगण्य स्थान होते. मग तेव्हा तिथे हिंदू लोकसंख्या नव्हती की दंगली होत नव्हत्या काय? १९७४ असो किंवा १९८९ साल असो, तिथे जुन्या समाजवादी वा जनता दलाच्या कुबड्या घेऊन भाजपा वा जनसंघाला राजकारण करावे लागलेले आहे. तरीही त्यांना एकत्र येऊन कॉग्रेसला पराभूत करणे सोपे जात नव्हते. समाजवादी हा गुजरातमधला प्रमुख विरोधी वा बिगर कॉग्रेसी पक्ष होता. अर्थात समाजवादी म्हणजे आजचा मुलायमचा आहे तसा तेव्हा तो मुस्लिम पक्ष नव्हता. तर त्यात पुरोगामी विचारांचा प्रभाव होता आणि तोच कॉग्रेसला समांतर वा पर्यायी पक्ष होता. १९७०-९० पर्यंतच्या दोन दशकात हळुहळू भाजपाने तिथे आपले हातपाय पसरायला आरंभ केला. तेव्हा बिगर कॉग्रेसी राजकारणात समाजवादी पुढे होते. आज जितक्या आवेशात भाजपावाले कॉग्रेस विरोधात बोलतात, तितक्याच आवेशात घराणेशाही वा नेहरू घराण्याला समाजवादीच शिव्याशाप देत होते. भाजपाने त्यांच्या सोबत जाऊन गुजरातमध्ये आपले बस्तान बसवण्याचा कार्यक्रम हाती घेतला. १९९० सालात त्याच जनता दलाचे मुख्यमंत्री चिमणभाई पटेल भाजपाचा पाठींबा घेऊन सत्तेवर आरुढ झालेले होते आणि दोन वर्षात त्यांनी थेट आपल्या सरकारसह कॉग्रेस पक्षात उडी घेतली. परिणामी गुजरातच्या जनतेसमोर भाजपा सोडून दुसरा काहीही पर्याय उरला नाही. ज्याला बिगर कॉग्रेस म्हणून लोकांनी निवडले होते, त्याच जनता दलीयांनी कॉग्रेसचा झेंडा खांद्यावर घेतला. मग त्यांना कॉग्रेस विरोधात मते देणार्‍यांनी कुठे जायचे? कोणाच्या तोंडाकडे बघायचे? अशा मतदाराला मग कॉग्रेस विरोधासाठी एकमेव पर्याय शिल्लक राहिला होता, तो भाजपाचा. त्यातून भाजपाचा गुजरातमधील प्रभाव वाढत गेला. त्याचा हिंदूत्वाशी काहीही संबंध नाही.

गुजरातमध्ये भाजपाचा विस्तार हा प्रामुख्याने बिगर कॉग्रेसी राजकारणाचा परिणाम आहे. तिथे पारंपारिक जे विरोधी पक्ष होते, त्यात समाजवादी पक्षाचा जोर होता. पण त्या पक्षाचे नेतृत्व कधीच हुकमी बिगर कॉग्रेसी नव्हते. आपल्या सोयीनुसार त्यांनी सतत कॉग्रेस सोबत चुंबाचुंबी केलेली होती. म्हणूनच मतदाराची सातत्याने फ़सवणूक होत गेली, निवडणूका आल्या, मग तावातावाने कॉग्रेस विरोधात बोलणारे नंतरच्या काळात त्याच कॉग्रेसशी हातमिळवणी करीत राहिलेले होते. १९८९ सालात व्ही पी सिंग यांच्या नेतृत्वाखाली पुर्वाश्रमीच्या समाजवादी गटाने व संघटना कॉग्रेसने जनता दल म्हणून नवे रुप धारण केले. तोपर्यंत हे नाटक यथासांग पार पडत राहिले होते. तेव्हा भाजपाच्या मदतीने चिमणभाई पटेलांचे जनता दल सरकार सत्तेत होते आणि रथयात्रा रोखली गेल्याने भाजपाने पाठींबा काढून घेतला. चिमणभाई अडचणीत आले आणि त्यांना कॉग्रेसने बाहेरून पाठींबा देऊन सत्ता टिकवली. त्याचा आधार घेऊन पुढल्या काळात चिमणभाई सगळा पक्ष घेऊनच कॉग्रेसवासी झाले. त्यांना मते देणार्‍या मतदाराची ही शुद्ध फ़सवणूक होती. कारण त्या मतदाराने भाजपा विरोधासाठी चिमणभाई वा जनता दलाला मतदान केलेले नव्हते. मग आपल्याला फ़सवणार्‍या पक्ष वा नेत्याविषयी मतदाराने काय करावे? तो मतदार रस्त्यावर येऊन कोणाची कॉलर पकडत नाही वा त्याला मारहाण करत नाही. तो पुढल्या निवडणूकीची प्रतिक्षा करीत असतो आणि मताचा शिक्का मारण्याची संधी आली, की दिशाभूल करणार्‍या पक्षाला वा नेत्या धडा शिकवत असतो. गुजरातच्या मतदाराने १९९५ सालात तेच केले होते. त्याने कॉग्रेस विरोधी मते घेऊन आपली दिशाभूल करणार्‍या चिमणभाईंना व त्यांना पक्षात सामावून घेणार्‍या कॉग्रेसला चांगलाच धडा शिकवला. तिथून गुजरातमध्ये भाजपाची कारकिर्द सुरू झाली. निकालाच्या आकड्यांचा अभ्यास केला तरी त्याची प्रचिती येऊ शकते.

१९७४ सालात भाजपा नव्हेतर जनसंघ होता आणि त्याला जनता आघाडीत सहभागी होऊनही केवळ १८ आमदार निवडून आणणे शक्य झाले होते. १९८० च्या निवडणूकीत त्या जागा ९ आमदारांपर्यंत खाली आल्या. १९८५ सालात तर इंदिरा हत्येमुळे सहानुभूतीची लाट होती आणि कॉग्रेसने अफ़ाट यश मिळवले. तेव्हा भाजपाला केवळ ११ आमदारांची मजल मारता आली. मात्र या सर्व काळात गुजरातच्या स्थानिक राजकारणातून अन्य पक्ष जसे कॉग्रेस विरोधी जागा मोकळ्या करीत गेले; तशी भाजपाची शक्ती वाढत गेलेली होती. १९९० सालात पुन्हा जनता दलाशी युती करताना भाजपाचा प्रभाव इतका वाढला होता, की जवळपास जनता दलाशी तुल्यबळ जागा भाजपा मिळवू शकला आणि १९९५ सालात तर भाजपाने स्वबळावरच बहूमतापर्यंत पल्ला गाठला. १९८५ ते १९९५ अशा दहा वर्षात भाजपाची भरमसाठ वाढ ही प्रामुख्याने कॉग्रेस विरोधातील मते गोळा करण्यातून झालेली आहे. मतदाराला हा पक्ष एकच गोष्ट पटवू शकला होता, की कुठल्याही स्थितीत आपण कॉग्रेसच्या बरोबर हातमिळवणी करणार नाही. परिणामी अन्य कुठल्याही पक्षाच्या सहानुभूतीदारात शंका होती, की आपला पक्ष कॉग्रेसच्या वळचणीला जाईल का? त्याला भाजपा हेच उत्तर असल्याचे जनमानसात ठसवण्याचे काम भाजपाने उत्तम पार पाडलेले होते. तुम्हाला कॉग्रेस नको असेल, तर एकमेव भाजपाच स्विकारावा लागेल, हा विश्वासच भाजपाला गुजरातमध्ये बळ मिळवून देत गेला. हिंदूत्ववादी असणे ही त्यातली दुय्यम गोष्ट होती. तेच देशाच्या अन्य राज्यातही झालेले आहे. भाजपाचा विस्तार मुळात बिगर कॉग्रेस पक्ष म्हणून झालेला आहे आणि जिथे पारंपारिक जुन्या बिगर कॉग्रेसी पक्षांनी कॉग्रेसशी चुंबाचुंबी केली; तिथेच भाजपा एकमेव बिगर कॉग्रेसी पक्ष म्हणून विस्तारत गेलेला आहे. आता तर कॉग्रेसही दुबळी होऊन गेल्याने भाजपा शिरजोर वाटते इतकेच.

उलट गुजरातमधील कॉग्रेसची स्थिती तपासून बघता येईल. इंदिरा हत्येनंतर कॉग्रेसला विक्रमी जागा मिळाल्या होत्या. पण पाच वर्षात त्याची पुरती घसरगुंडी होऊन गेली. नंतरच्या काळात कॉग्रेसला स्थानिक प्रादेशिक नेतृत्व मिळाले नाही आणि अन्य पक्षातले नेते आमदार पळवून आणण्यावरच कॉग्रेसची मदार राहिली. चिमणभाई पटेल वा शंकरसिंग वाघेला, अशा नेत्यांना इतर पक्षातून आणून कॉग्रेसने कशीबशी गुजराण केलेली आहे. पण स्वपक्षीय स्थानिक नेतृत्व विकसित करण्याला कॉग्रेसने कधीच प्राधान्य दिले नाही. नेमकी तशीच काहीशी स्थिती अन्य राजकीय पक्षांची आहे. तिथे ज्या पक्षांनी आपले काही स्थान आहे, त्यांनी नवे नेतृत्व उभे करून राज्यात आपले बलस्थान निर्माण करण्याचा कुठलाही प्रयास केलेला नाही. निवडणूका आल्या म्हणजे राळ उडवून द्यायची आणि पुढल्या काळात संघटना व पक्षाकडे लक्षही द्यायचे नाही; हा अन्य पक्षांचा खाक्या राहिला आहे. म्हणूनच मरू घातलेला कॉग्रेस पक्ष टिकून आहे आणि तिसरा कुठला राजकीय पर्याय नसल्याने तिथे दोन पक्षातच निवडणूका लढवल्या जात असतात. ज्यांना मोदी वा भाजपा नको असेल, त्यांना नाईलाजाने कॉग्रेसला मते द्यावी लागतात. पण त्या आपोआप मिळू शकणार्‍या मतांच्या पलिकडे जाऊन आपला जनमानसातला हिस्सा वाढवण्याचे कष्ट कॉग्रेसने घेतलेले नाहीत. संघटनात्मक विस्ताराला कधी प्राधान्य दिलेले नाही. परिणामी राज्यात स्वबळावर विजयापर्यंत मजल मारणे भाजपाला सहजशक्य झालेले आहे. आम आदमी पक्षाने तीन वर्षापुर्वी तसा प्रयत्न करून बघितला. त्यात सातत्य राखले असते तर आज गुजरातच्या मतदाराला तिसरा पर्याय मिळाला असता. त्यात भाजपाला पराभूत करणे यावेळी शक्य नव्हते, तरी भाजपाला नव्या दमाने आव्हान होऊ शकणारा पर्यायी पक्ष उदयास आला असता. कारण मतदार हिंदूत्ववादी नसतो की सेक्युलरही नसतो. तो भाजपालाही बांधील नसतो. अन्य पर्याय नसल्यामुळे भाजपासाठी गुजरात हा बालेकिल्ला होऊन बसला आहे.